طرح «قوزِ بالا قوز» شهرداری پایتخت: ساخت شهر زیرزمینی در تهران!

شورای عالی شهرسازی و معماری کشو مجوز اجرای طرحی را صادر کرده که توسط شهرداری تدوین شده و بر اساس آن تهران قرار است در سال‌های آینده در زیرِ زمین نیز توسعه پیدا کند و بخشی از فعالیت‌های شهری به زیر زمین منتقل شود آنهم در حالی که پایتخت روی گسل‌ زلزله قرار دارد و کارشناسان نسبت به وقوع یک زمین‌لرزه‌ی آخرزمانی هشدار می‌دهند!

شورای عالی شهرسازی و معماری کشور، مجوز «بارگذاری ساختمانی و جمعیتی» در زیر سطح زمین شهر تهران را صادر کرد. این موضوع از مدتی پیش طرح شده و انتقادهایی جدی از سوی کارشناسان درباره آن مطرح شده است. اکنون «تأمین پناهگاه» برای ساکنان تهران در شرایط جنگ بهانه صدور مجوز اجرای این طرح شده، در حالی که فقط بخش کوچکی از طرح بزرگ شهرداری برای «نفوذ به تراز منفی شهر» ساختن پناهگاه است.

کاربری‌های پیش‌بینی‌شده تنها به پناهگاه محدود نمی‌شود و مواردی مانند رستوران، سوپرمارکت، شهربازی، شعب بانک‌ها، فروشگاه‌ها و دیگر فضاهای تجاری و خدماتی نیز در این طرح دیده می‌شود.

در طرح تصویب شده، برای شهرداری دو اجازه صادر شده است؛ اول اینکه، «در زیر زمین شهر تهران شماری کاربری‌های تجاری، اداری و خدماتی» ایجاد کند. و دوم اینکه، در یک لایه عمیق‌تر، یعنی زیر این بناها، «پناهگاه‌های بزرگ منطقه‌ای و انبارهای بزرگ» بسازد! چنین طرحی در حالی مطرح شده که مسئولان جمهوری اسلامی از مدیریت آنچه در سطح شهر تهران و روی زمین وجود دارد، اعم از بازسازی و نوسازی و انطباق با استانداردهای شهرسازی مدرن، طی نزدیک به نیم قرن، عاجز بوده‌اند!

بر اساس برنامه شهرداری، در پهنه وسیعی از شهر، سه لایه در اعماق زمین برای سه دسته «فعالیت اقتصادی و خدمات شهری» ایجاد خواهد شد:

لایه اول که در تراز منفی بالای خطوط مترو ساخته می‌شود، «کاربری تجاری و خدماتی» دارد.
لایه دوم، شبکه حمل‌ و نقل است.
لایه سوم نیز به «انبارهای بزرگ کالا» و همچنین «پناهگاه‌های بزرگ شهری و منطقه‌ای» اختصاص پیدا می‌کند.

همچنین گزارش شده شهرداری تهران مطالعات مربوط به ایجاد یکی از نخستین فضاهای زیرسطحی را در محدوده میدان «ولیعصر» (ولیعهد) تا میدان «هفت‌ تیر» (۲۵ شهریور) آغاز کرده است.

در این میان کارشناسان توسعه شهری انتقادهایی را درباره این طرح مطرح کرده‌اند. «رصدخانه بازار مسکن» نیز گزارش داده که نهاد پایش شهر تهران از شورای عالی شهرسازی خواسته است، این سند را برگشت بزند تا «از مسیر درست بررسی»، برای بارگذاری ساختمانی در تراز منفی شهر، ابتدا «امکان‌سنجی» صورت بگیرد.

بر اساس گزارش «رصدخانه بازار مسکن»، یک نگرانی کارشناسان شهری از آینده این سند آن است که «اجازه شروع ۱۰ نوع فعالیت اقتصادی در زیر زمین شهر تهران» باعث افزایش جمعیت روز و جمعیت شب پایتخت خارج از «ظرفیت اکولوژیک شهر» از جمله موضوع آب‌ آشامیدنی شود.

این در حالیست که سال‌ها فروش مجوز تراز منفی، یا همان مجوز ساخت و ساز زیر زمین، از سوی شهرداری تهران صادر شده و بسیاری از برج‌های پایتخت که در سال‌های گذشته ساخته شدند دارای چندین طبقه زیر زمین هستند و بخشی از واحدها و مشاعات از جمله سالن اجتماعات، استخر، سالن ورزشی، انبارها و پارکینگ‌ها در چند طبقه زیر سطح زمین قرار دارند.

از سوی دیگر از مدت‌ها پیش خبرهایی درباره آغاز مقدمات اجرای طرح ساخت شهر زیرزمینی در پایتخت منتشر شده است. برای نمونه اسفندماه گذشته قرار بود «پلازای میدان ولیعصر» توسط شهرداری تهران افتتاح شود که وقوع جنگ این مراسم را لغو کرد.

ساخت «پلازای میدان ولیعصر» از حدود یک دهه پیش آغاز شد. این پروژه با هزینه‌ای حدود ۲۰۰ میلیارد تومان، در هفت طبقه با وسعت مجموعا ۴۲ هزار مترمربع در فضای زیرسطحی میدان «ولیعصر» اجرا شده است.

همچنین سال گذشته گزارش شد که میدان اقدسیه و ایستگاه مترو «شهید محلاتی» در بزرگراه ارتش نیز به عنوان دو گزینه دیگر شهرداری تهران برای اجرای پروژه‌های مشابه آتی توسط شهرداری تهران انتخاب شده‌اند.

اگرچه احداث شهرهای زیرزمینی در بسیاری از کلانشهرهای جهان مانند توکیو به عنوان پروژه‌هایی موفق در توسعه شهری اجرا شده است اما از سویی، اجرای چنین طرح کلانی در جمهوری اسلامی- با توجه به ساختار ناکارآمد اجرایی و عدم ارزیابی‌های کارشناسی دقیق- با تردید روبروست و از سوی دیگر کارشناسان معتقدند پیش‌نیازهای احداث شهر زیرزمینی در تهران وجود ندارد.