ایران در کانون خشکسالی پایدار؛ بارش‌های متأثر از «ال‌نینو» هم درمان نیست!

گزارش شاخص «کاهش ذخیره آب در خشکی» که از سوی سازمان جهانی هواشناسی منتشر شده نشان می‌دهد وضعیت خشکسالی در ایران بحرانی‌تر شده است.

در حالی که برخی گزارش‌ها حاکی از آغاز فصلی پربارش در پاییز امسال و متأثر از پدیده ال‌نینو است اما آمارها بیانگر عمیق‌تر شدن بحران خشکسالی در ایران است.

آخرین نقشه‌های پیش‌بینی نشان می‌دهد بارش‌ها در ایران در پاییز امسال و متأثر از پدیده ال‌نینو فراتر از نرمال خواهد بود و تمرکز اصلی این بارش‌ها در بخش‌هایی از غرب، جنوب غرب و دامنه‌های زاگرس و البرز خواهد بود.

عیسی بزرگ‌زاده سخنگوی صنعت آب کشور به تازگی در گفتگو با خبرگزاری «برنا» گفته: «حتی اگر فرض کنیم ال‌نینو رخ دهد و در برخی مناطق نیز بارش‌های قابل توجهی به همراه داشته باشد باز هم نمی‌توان انتظار داشت عقب‌ماندگی مزمن منابع آب کشور در مدت کوتاهی جبران شود.»

عیسی بزرگ‌زاده تأکید کرده: «در برخی برآوردها میزان کسری مخازن آب زیرزمینی کشور بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب است و حدود ۷۰ درصد تالاب‌های کشور نیز در معرض تهدید خشکسالی یا خشک‌شدن قرار دارند.»

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و سرپرست بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، گفته: «تهران ۴۰ درصد کم‌بارشی دارد و حتی با نرمال شدن بارش‌های پاییزی، کم‌آبی و افت شدید سفره‌های زیرزمینی بطور کامل جبران نمی‌شود و بحران آب پابرجا خواهد ماند.»

حمیدرضا جانباز، معاون آب و آبفای وزارت نیرو نیز تأکید کرده: «ال‌نینو به معنای پایان خشکسالی‌ها در کشور نیست و باید برای سیلاب‌های بعدی مدیریت صحیح و پیش‌بینی‌های دقیق داشته باشیم.»

ال‌نینو فاز گرم یک چرخه بزرگ اقلیمی در اقیانوس آرام است که با گرم شدن غیرعادی سطح آب و ضعیف شدن بادهای استوایی شکل می‌گیرد. در حالت عادی، این بادها آب‌های گرم را به سمت استرالیا و اندونزی می‌رانند؛ اما با وقوع ال‌نینو، کانون آب گرم و ابرهای باران‌زا به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام جابه‌جا می‌شود. این جابه‌جایی، مسیر جریان‌های هوایی کره زمین را تغییر داده و الگوی بارندگی را دستخوش نوسان می‌کند؛ بطوری که برخی مناطق جهان دچار خشکسالی شدید و برخی دیگر در مسیر بارش‌های سنگین قرار می‌گیرند.

تأثیر این نوسان اقیانوسی بر جغرافیای ایران معمولاً به صورت افزایش ورود سامانه‌های بارشی از سمت مدیترانه و جنوب غرب در فصل پاییز و زمستان ظاهر می‌شود.

با اینهمه، همانطور که کارشناسان و مقامات دولت نیز اعلام کرده‌اند، وضعیت سال‌ها خشکسالی پایدار در ایران سبب شده حتی بارندگی‌های مقطعی متأثر از پدیده ال‌نینو هم اثری در بهبود شرایط بحرانی کمبود منابع آب ایران نداشته باشد.

جدیدترین گزارش «سازمان جهانی هواشناسی» نیز بیانگر تشدید خشکسالی در ایران است. بر اساس این گزارش در سال ۲۰۲۵ میلادی بارش بهاری در ایران ۴۴ درصد کمتر از حد نرمال بود، ورودی آب به مخازن در بخش‌هایی از ایران کاهش یافت و سطح آب «دریاچه ارومیه» بسیار پایین‌تر از حد نرمال قرار گرفت. ایران در این گزارش، در کنار عراق، سوریه و اردن، از کانون‌های پایدار خشکسالی در خاورمیانه معرفی شده است؛ کشورهایی که همگی سال‌های پی‌ در پی خشکسالی و پایین‌ترین سطح ذخیره آب در خشکی را تجربه کرده‌اند.

بر اساس داده‌های این گزارش، سال ۲۰۲۵ یکی از خشک‌ترین سال‌ها از نظر میزان جریان و دِبی رودخانه‌های جهان طی ۳۵ سال گذشته، از سال ۱۹۹۱ تاکنون، بوده است. همچنین طی هفت سال اخیر، تعداد حوضه‌های آبریزی که جریان طبیعی و نرمال داشته‌اند، به نازل‌ترین سطح خود رسیده است.

از سوی دیگر، تمام مناطق دارای یخچال‌های طبیعی در زمین، برای چهارمین سال متوالی دچار افت جدیِ جرم یخ شده‌اند. افت ذخایر آب خاکی (TWS) از دیگر پیامدهای این اتفاق است؛ روند نزولی ذخیره‌سازی آب در سطح خشکی‌ها از اواسط دهه ۲۰۱۰ شتاب گرفته و در سال ۲۰۲۵ پهنه‌های وسیعی از جهان را در شرایط «پایین‌تر از نرمال» یا «بسیار بحرانی» قرار داده است. همچنین تنها ۳۶ درصد از حوضه‌های آبریز جهان در سال ۲۰۲۵ جریان نرمال داشته‌اند و بیش از ۳۶ درصد با افت شدید دِبی مواجه بوده‌اند.

ایران در یکی از خشک‌ترین و شکننده‌ترین مناطق جغرافیایی جهان قرار دارد. سازمان جهانی هواشناسی در بررسی وضعیت پنج‌ساله، از خاورمیانه به‌عنوان یکی از کانون‌های پایدار خشکسالی یاد کرده است؛ جایی که ایران، عراق، سوریه و اردن سال‌های خشک پی‌ در پی و بطور مداوم ذخیره آب در خشکی (TWS) پایین‌تر از حد نرمال را داشته‌اند. طبق این گزارش، خشکسالی گسترده در این سال همچنان بخش‌هایی از منطقه مدیترانه و خاورمیانه را تحت‌تأثیر قرار داد.

سال ۲۰۲۵ در ترکیه خشک‌ترین سال از ۱۹۶۴ بود. براساس داده‌های «سازمان هواشناسی ترکیه»، بارش سالانه در این کشور ۲۸ درصد کمتر از حد نرمال بود و در بخش‌هایی از جنوب‌شرق ترکیه، این کاهش به بیش از ۶۰ درصد رسید.

ارمنستان خشک‌ترین زمستان خود را از سال ۱۹۳۵ از سر گذراند؛ بطوری‌ که میزان بارش فصلی در زمستان ۲۰۲۴/۲۰۲۵ به ۵۲ درصد میانگین رسید. در سوریه، فصل بارش ۲۰۲۴/۲۰۲۵ در مقیاس ملی، کم‌بارش‌ترین فصل در ۶۰ سال گذشته بود و اردن هم گزارش کرد که دوره ژانویه تا مه ۲۰۲۵ خشک‌ترین دوره مشابه از سال ۱۹۹۵ بوده و این وضعیت خسارت‌های قابل‌توجهی به محصولات کشاورزی وارد کرده است.

در ایران یخچال‌های طبیعی «علم‌کوه»، «سبلان» و «اشترانکوه»، همراه با برفچال‌های «زاگرس» و «البرز»، به‌شدت تضعیف شده‌اند. این مسئله سبب شده است تا ذخیره برفی کشور، که تغذیه‌کننده دائمی رودخانه‌ها در فصل گرم بود، جای خود را به بارش‌های رگباری و کوتاه‌مدت بدهد که فرسایش خاک و سیلاب‌های مخرب را به‌ همراه دارد.

شاخص «کاهش ذخیره آب در خشکی» (Terrestrial Water Storage) که در نقشه‌های گزارش سازمان جهانی هواشناسی با رنگ‌های قهوه‌ای و نارنجی پررنگ مشخص شده، در ایران نمود بارزی دارد. کسری تجمعی فراتر از ۱۴۰ میلیارد مترمکعبی سفره‌های آب زیرزمینی در ایران و پدیده فرونشست زمین در بیش از ۳۰۰ دشت کشور، دقیقاً خروجی همین روند جهانی در کنار بدفرمانی و بارگذاری بی‌رویه بر منابع آب است. از سوی دیگر، کاهش ۳۶ درصدی جریان نرمال رودخانه‌های جهان، در ایران به‌شکل خشکیدن کامل یا قطعیِ جریان در رودخانه‌های «زاینده‌رود»، «کارون»، «کرخه»، «سفیدرود» و «هلمند» (هیرمند) خود را نشان داده است.

محمد اسماعیل اسدی پژوهشگر بین‌المللی آب، خاک و کشاورزی حفاظتی در یادداشتی در روزنامه «پیام ما» سه راهکار فوری برای مدیریت بحران کم‌آبی در ایران را مطرح کرده است:‌ «تغییر پارادایم از سازه‌محوری به مدیریت سازگاری، فعال‌سازی دیپلماسی منطقه‌ای آب، و توسعه سامانه‌های هشدار زودهنگام و پایش ماهواره‌ای.»

این کارشناس بین‌المللی تأکید کرده: «دست کشیدن از طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای و سدسازی‌های بی‌رویه و تمرکز بر بازچرخانی آب، کاهش ضایعات کشاورزی و اصلاح الگوی کشت با تکیه بر محصولات کم‌آب‌بر با بهره‌وری بالا و به‌کارگیری اصول سه‌گانه کشاورزی حفاظتی» باید در دستور کار قرار بگیرد.»