De broeikas | De film die deze rubriek (bijna?) overbodig maakt

In de rubriek De broeikas schrijft klimaatverslaggever Jeroen Kraan elke zondag over wat hem opvalt. Deze week: als geen andere film weet Digger onze omgang met de klimaatcrisis te bespotten. Geen wonder dat niemand hem ging zien.

Als je iets hebt gelezen over Digger, dan is het vermoedelijk dat de film met Tom Cruise een ultramegaflop is. In de drie weken sinds hij verscheen, wist de film van regisseur Alejandro González Iñárritu slechts een fractie van zijn productiebudget terug te verdienen.

Toegegeven: ook ik zat het eerste weekend niet in de zaal. De laatste paar films van Iñárritu vond ik tamelijk vermoeiend. Maar nu ik hem alsnog heb gezien, roep ik lezers graag op om twee uurtjes vrij te maken voor Digger. Het is de film die De broeikas overbodig dreigt te maken.

Cruise speelt Digger Rockwell, die aan het hoofd staat van een wereldwijd olie-imperium. Als de film begint, zien we hem ontwaken naast zijn kat, die op sterven na dood is. Al gauw wordt hij geconfronteerd met een crisis op de Noordpool: bij een boorplatform dreigt een ijsplaat af te scheuren.

Het is het begin van een satire waarin alles over-the-top is. Van het Texaanse (?) accent van Cruise tot de dikke laag make-up op zijn gezicht en de dialogen die constant zijn hebzuchtigheid en egoïsme benadrukken. De fletse kleuren en ongezond ogende personages zijn regelrecht overgenomen uit het werk van de Zweedse absurdist Roy Andersson.

Een toekomstige klassieker

De afgebroken ijsschots gaat op weg richting Europa, waar hij een ramp dreigt te veroorzaken. "Miljoenen Europese levens hangen nu af van de windrichting en de oceaanstromingen", zegt een klimaatwetenschapper (gespeeld door Riz Ahmed) erover. Ik hoef niet uit te leggen dat de ijsplaat voor iets groters staat. Ook onze toekomst zou nog wel eens kunnen afhangen van een oceaanstroming.

Het hoogtepunt van de film zit halverwege, als de personages van Ahmed en Cruise allebei een toespraak geven in een soort nachtmerrieversie van het Europees Parlement. Ik zal hier niet exact navertellen wat ze daar komen zeggen, maar het klimaatprobleem en onze olieverslaving worden treffend en met veel energie neergezet. Het voelde even alsof mijn klimaatblog tot leven was gekomen met de grootste filmster ter wereld.

Digger zoekt hetzelfde register op als de Stanley Kubrick-klassieker Dr. Strangelove (1964), waarin de kernwapenwedloop op de hak wordt genomen. Al vinden veel recensenten dat Digger eerder een mislukte variant is: het lachen lijkt ze in veel gevallen te zijn vergaan.

Als we regisseur Joe Dante (Gremlins) mogen geloven, was dat trouwens niet zo heel anders toen Dr. Strangelove verscheen. "Ik zag hem op de openingsdag in New York, en niemand lachte. Te dicht op de Cubacrisis, wellicht, of te hip voor dit publiek?", zei hij tegen filmblad Sight & Sound.

Het zou mij niet verbazen als Digger zich over een aantal decennia naast Dr. Strangelove voegt in het rijtje satirische klassiekers. Maar om de kracht van de film echt te kunnen bespreken, moet ik een belangrijke plotwending onthullen. Als je hem al hebt gezien - of spoilers niet erg vindt - lees dan verder onder de afbeelding.

De (on)macht van satire

Nu dus met spoilers: na een half uur blijkt Tom Cruise zelf een acteur te zijn, die de hoofdrol speelt in een toneelstuk over Digger Rockwell. Tot nu toe hebben we gekeken naar de generale repetitie. De onwerkelijke landschappen achter de ramen zijn miniaturen en de bizarre kat van Digger is daadwerkelijk een pop.

De ramp die in het toneelstuk wordt omschreven, heeft wél echt plaatsgevonden. Tijdens de repetitie heeft Cruise zelf te maken met de gevolgen van de op hol geslagen klimaatverandering: zijn dochter is vermist geraakt tijdens een zware storm.

Met deze extra laag geeft de film commentaar op de (on)macht van kunst, en van satire. Het toneelstuk Fossil Fools blijkt een culthit te zijn, een manier om toch te lachen om de rampspoed die de wereld heeft meegemaakt. Dat is waardevol, maar zoals het laatste shot laat zien, maakt het de klimaatellende niet minder. Bovendien blijkt het toneelstuk te worden gefinancierd door het neefje van Digger, die nu aan het roer staat van een Palantir-achtig bedrijf.

Sinds de opkomst van Donald Trump is er veel gezegd en geschreven over de onmogelijkheid van satire in 'zijn' Amerika. De president is zelf al zo'n bizar type, en de effecten van zijn beleid en oorlogen zo ernstig, dat het haast ondoenlijk is om hem effectief te persifleren.

Hetzelfde geldt denk ik voor de klimaatcrisis. Er is nauwelijks kunst die daar goede grappen over weet te maken. Digger doet een dappere poging, maar laat met zijn dubbele bodem ook zien dat onze werkelijkheid het lachen zo goed als onmogelijk maakt.

Verder deze week

• Met het huidige beleid stevent de wereld af op 2,8 graden klimaatopwarming in 2100, blijkt uit een nieuw VN-rapport. Het 1,5 gradendoel is (ver) uit beeld, we kunnen hooguit hopen op een opwarming van 1,7 à 1,8 graden, om vervolgens met CO2-verwijdering de temperatuur op aarde weer te verlagen. Al zijn we dus bepaald niet op weg om dat ook werkelijkheid te maken.
• Nepal ontvangt 20 miljoen dollar uit het internationale klimaatschadefonds, na de zware overstromingen van eerder dit jaar. Het bedrag dekt maar een fractie van de totale schade, maar de beslissing schept wel een precedent voor ontwikkelingslanden die een klimaatramp meemaken. Overigens is er al veel meer geld uit het fonds aangevraagd dan rijke landen er daadwerkelijk in hebben gestort.

Jeroen schrijft over (inter)nationaal klimaatbeleid en de energietransitie. Wekelijks verschijnt zijn blog De broeikas. Mail je tips of vragen.