Wat is de Russische schaduwvloot en hoe helpt die om sancties te omzeilen?

• Een schaduwvloot stelt een land waarop sancties van toepassing zijn in staat om westerse prijsplafonds en financiële beperkingen te omzeilen.
• Verouderde schepen en frauduleuze registraties verhogen het risico op catastrofale milieurampen.
• Europese tegenmaatregelen hebben moeite om dit netwerk te ontmantelen door complexe juridische hindernissen.

De ‘schaduwvloot’, vaak aangeduid als de ‘grijze’ of ‘donkere’ vloot, is een beschrijvende term die door de Europese Unie wordt gebruikt om tankers aan te duiden die olie vervoeren vanuit landen waarop sancties van toepassing zijn. Door buiten de traditionele financiële, verzekerings- en scheepvaartkaders van het Westen te opereren, stellen deze schepen producenten zoals Rusland – en voorheen Venezuela en Iran – in staat om internationale beperkingen te omzeilen.

Opkomst van het Russische netwerk

Dit specifieke Russische netwerk ontstond eind 2022 na EU-verboden op de vervoer van ruwe olie over zee en daaropvolgende beperkingen op geraffineerde aardolieproducten. Om te voorkomen dat de wereldwijde energieprijzen omhoogschieten en tegelijkertijd de winsten van Moskou te beperken, hebben de G7 en de EU een prijsplafond ingesteld. Dit beleid verbiedt westerse bedrijven om verzekeringen of financiering te verstrekken voor olie die boven een bepaalde prijs wordt verkocht, hoewel het landen als China en India toestaat om vaten te blijven kopen.

Als gevolg daarvan heeft Rusland een vloot ontwikkeld die onafhankelijk is van westerse diensten om olie te vervoeren waarvan de prijs boven de limiet ligt.

Verouderde schepen

Deze vloot bestaat doorgaans uit verouderde schepen, vaak 15 jaar of ouder, die tweedehands zijn aangekocht. Om de eigendom te verhullen, worden deze schepen vaak geregistreerd bij eenmansbedrijven in rechtsgebieden zoals de Marshalleilanden, Hongkong of de VAE.

Deze schepen maken vaak gebruik van goedkope registraties – zoals die van de Cookeilanden – en vallen niet onder de dekking van de International Group of P&I Clubs, de belangrijkste verzekeraars voor de wereldwijde scheepvaart. Uit rapporten blijkt dat veel van deze tankers onder frauduleuze vlaggen varen om ontdekking te ontlopen.

Het is moeilijk om de omvang van de vloot te kwantificeren. Schattingen lopen uiteen van 600 gesanctioneerde schepen tot wel 1.400 schepen in het bredere netwerk.

Recente gegevens wijzen erop dat meer dan de helft van de Russische olie die over zee wordt vervoerd, door deze gesanctioneerde tankers wordt vervoerd. Door de G7 verzekerde schepen vervoeren nog steeds een aanzienlijk deel dat onder de prijslimiet verkoopt. Het grootste deel van deze olie stroomt naar het oosten, met India en China als belangrijkste bestemmingen.

Drievoudige bedreiging voor de veiligheid

De Europese Unie beschouwt deze vloot als een drievoudige bedreiging. Ten eerste ondersteunt deze vloot de financiële middelen die Rusland gebruikt voor de militaire inspanningen in Oekraïne. Ten tweede vergroot het gebruik van oude schepen met ondermaatse verzekeringen de kans op mechanische storingen en milieurampen.

Tot slot vormen deze schepen een risico voor vitale infrastructuur, zoals blijkt uit het geval van een tanker die telecommunicatie- en stroomkabels tussen Estland en Finland beschadigde.

Europese tegenmaatregelen

Om dit tegen te gaan, hanteert de EU een meerlagige strategie. Deze omvat het op de zwarte lijst plaatsen van specifieke schepen in Europese havens, het aansporen van registratielanden om vlaggen in te trekken en het inzetten van maritieme missies zoals Operatie Irini om schepen met twijfelachtige nationaliteiten te inspecteren.

Deze inspanningen stuiten echter op juridische hindernissen, omdat de prijsplafonds geen door de VN opgelegde sancties zijn en niet bindend zijn voor niet-westerse kopers. Rusland heeft deze maritieme onderscheppingen veroordeeld als daden van piraterij en heeft met vergeldingsmaatregelen gedreigd.

Impact staat ter discussie

De effectiviteit van deze maatregelen blijft een twistpunt. Hoewel de Europese Commissie een scherpe daling van de leveringen door op de lijst geplaatste schepen claimt, wijst onafhankelijke analyse erop dat het aandeel van de schaduwvloot in de Russische export stabiel is gebleven. Bovendien blijven de totale inkomsten van Rusland sterk beïnvloed door volatiliteit op de wereldmarkt en geopolitieke crises, die het effect van sancties kunnen tenietdoen. (fc)

Wil je meer defensienieuws ontvangen? Schrijf je in op onze wekelijkse Defensie Insider-nieuwsbrief

Wil je meer energienieuws ontvangen? Schrijf je in op onze wekelijkse Energy Insider-nieuwsbrief