Overheid was onbetrouwbaar voor boeren, zegt Nationale ombudsman

De overheid was de afgelopen tien jaar onbetrouwbaar voor boeren. Dat stelt de Nationale ombudsman, onder meer op basis van gesprekken met 32 boeren.

Wisselende regels, tegenstrijdig beleid en onduidelijke besluiten veroorzaakten onzekerheid. Dat raakte volgens ombudsman Reinier van Zutphen niet alleen de bedrijven van de boeren, maar ook hun gezinnen.

Nieuw landbouwbeleid volstaat niet om het vertrouwen van de sector terug te winnen, waarschuwt Van Zutphen, daags nadat het kabinet een nieuwe stikstofwet presenteerde. "Boeren hebben geleden onder het handelen van de overheid en de onzekerheid over de toekomst. Ze kunnen alleen verder als de overheid erkent wat er mis is gegaan en welke gevolgen dat heeft gehad."

In de knel

Boeren betaalden volgens Van Zutphen de prijs voor veranderende regels over stikstof, mest, natuur, water en dierenwelzijn. "Zo werden investeringen uitgesteld en kwamen plannen voor verduurzaming en innovatie in de knel." Volgens de ombudsman nam de overheid te weinig regie, was de overheid onvoldoende betrouwbaar en transparant en luisterde ze te weinig naar boeren.

De effecten van de onzekerheid werken door binnen gezinnen, hoorde Van Zutphen. Bij boerengezinnen lopen werk en privé vaak door elkaar. "Verschillende visies op doorgaan, stoppen of aanpassen kunnen relaties onder druk zetten."

De manier waarop overheden communiceren, kan ook wantrouwen wekken. Meerdere boeren vertelden dat belangrijke besluiten vaak op vrijdag of vlak voor een vakantie worden aangekondigd. Ze kunnen ambtenaren dan niet bereiken met vragen of kritiek en denken dat dit expres gebeurt in de hoop dat de woede bijvoorbeeld na de vakantie is gezakt.

Ervaringen staan centraal

Opvallend is dat de ombudsman het feitelijke handelen van overheden niet als belangrijkste uitgangspunt nam. Centraal in het onderzoek staan de gesprekken die sinds 2019 met boeren werden gevoerd. Het ombudsman-team sprak met 32 boeren uit het hele land, uit verschillende sectoren, zowel biologisch als gangbaar. De ombudsman destilleerde rode draden uit hun niet-geverifieerde verhalen.

Verder sprak de ombudsman met boerenbelangenorganisaties, Natuurmonumenten, wetenschappers en andere deskundigen, onder meer van de Rabobank. Die gesprekken vonden plaats tussen november 2025 en mei 2026, voordat landbouwminister Van Essen zijn stikstofplannen presenteerde.

De ombudsman schrijft in het rapport dat boeren zelf ook bijdragen aan de onzekerheid waarin ze zitten. "Enerzijds worden zij dagelijks geconfronteerd met veranderlijk beleid en wet- en regelgeving. Anderzijds lobbyt de sector actief bij de politiek. Hierdoor dragen boeren op sommige momenten zelf bij aan de veranderlijkheid, terwijl diezelfde veranderlijkheid het dagelijks reilen en zeilen van hun boerenbedrijf niet makkelijker maakt."

Aanbevelingen

"Stel doelen voor de lange termijn en houd daaraan vast", adviseert de Nationale ombudsman op basis van wat hij in de gesprekken hoorde. Daarnaast vindt Van Zutphen dat de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur meer regie moet nemen en ervoor moet zorgen dat regels en plannen van verschillende overheden meer op elkaar aansluiten.

Tot slot meent Van Zutphen dat "het boerenverstand de afgelopen jaren te vaak is genegeerd." Overheden moeten kennis en ervaring van boeren beter benutten in de besluiten die ze nemen.