Wyjątkowy pod każdym względem. Największy cmentarz w Polsce robi wrażenie

Rozporządzenie w tej sprawie prezydent Karol Nawrocki wydał pod koniec września, a 14 października opublikowano je w Dzienniku Ustaw. To najwyższa forma ochrony zabytków w Polsce, zarezerwowana dla obiektów o szczególnym znaczeniu dla kultury. 

- Cmentarz Centralny zachował układ przestrzenny starej, historycznej części oraz kompozycję zieleni w stanie mało zmienionym w stosunku do zamierzeń projektantów, ponadto monumentalną oprawę architektoniczną oraz elementy małej architektury i ciekawe przykłady dawnej sztuki sepulkralnej - wyjaśnił w mediach społecznościowych Michał Dębowski, miejski konserwator zabytków.

Cmentarz-ogród powstał ponad sto lat temu

Decyzję o budowie podjęto w 1899 r. Po zniesieniu w 1873 r. twierdzy, której fortyfikacje krępowały rozwój Szczecina, miasto gwałtownie się rozrastało, a cmentarze przykościelne były już przepełnione. Nowe miejsce pochówku otwarto 6 grudnia 1901 r. Zaprojektowali je miejski architekt Wilhelm Meyer-Schwartau i projektant ogrodów Georg Hannig, wzorując się na cmentarzach Hamburga i Wiednia.

ZOBACZ: Rosja żąda reakcji Polski. Chodzi o cmentarz w Warszawie

Zamiast typowych rzędów grobów powstały rozległe osie widokowe, monumentalne aleje platanów klonolistnych, lip europejskich i dębów czerwonych, a także doliny potoków Cichej Wody i Jasnej Wody. Rośnie tu ok. 415 gatunków i odmian drzew oraz krzewów, w tym miłorząb japoński, dąb Turnera i limba, sosna objęta w Polsce ścisłą ochroną.

Cmentarz od początku planowano z rozmachem, na docelowej powierzchni 153 hektarów. Najpierw urządzono część wschodnią i środkową, później zachodnią, a po 1945 r. do założenia włączono dawny cmentarz garnizonowy i tereny wojskowe. Dziś areał przekracza 172 hektary. 

Do wybuchu II wojny światowej spoczęło tu ponad 100 tys. osób, a łączną liczbę pochówków szacuje się dziś na ponad 300 tys. 

Pomnik historii

Cmentarz od lat figuruje w rejestrze zabytków, jednak nowy status daje mu jeszcze wyższy poziom ochrony. Starania o wpis trwały 11 lat.

Rozporządzenie nakazuje zachować historyczną kompozycję założenia wraz z czterema obiektami architektury:

• neoromańską kaplicą główną
• domem pogrzebowym
• bramą główną 
• budynkiem administracyjnym i mieszkalnym. 

ZOBACZ: Posypią się mandaty przed Wszystkimi Świętymi? Na cmentarzach ruszają kontrole

Wszelkie prace w obrębie cmentarza wymagają zgody konserwatora zabytków. W całej Polsce pomnikami historii jest 134 obiektów, a w województwie zachodniopomorskim cztery.

Szlaki, pomniki i tysiące turystów rocznie

Po cmentarzu prowadzą dwie trasy tematyczne:

• historyczna - zaczyna się przy bramie głównej, nawiązującej formą do włoskich campo santo, i wiedzie przez lapidarium, kaplicę oraz cmentarz wojenny po kwaterę kombatantów
• botaniczna - prowadzi monumentalnymi alejami i pozwala poznać rzadkie gatunki drzew i krzewów

Charakterystycznym punktem na mapie szczecińskiej nekropolii jest kaplica, zbudowana na planie krzyża greckiego (o czterech równych ramionach). Prace ukończono w 1902 r., a bryłę z kopułą ustawiono na wzniesieniu, przez co widać ją już od strony bramy.

Stoi tu też blisko 30 pomników i tablic, m.in. Krzyż Katyński i pomnik ofiar katastrofy promu Jan Heweliusz. W kwaterze zasłużonych spoczywa 121 osób związanych z historią miasta i regionu. Według danych Zakładu Usług Komunalnych, cmentarz co roku zwiedza ponad 20 tys. turystów.