Cenniki z cmentarzy trafiały do sądów. Rząd szykuje zasadnicze zmiany

1. Opłaty cmentarne. Dlaczego gminy straciły podstawę do pobierania opłat?

2. Jak wyglądają opłaty na cmentarzach parafialnych?

3. Co dalej z projektem?

Zmiana jest częścią większej nowelizacji. Projekt trafił już do Stałego Komitetu Rady Ministrów.

Nowy przepis ma wprost przesądzić, że za korzystanie z cmentarzy oraz obiektów i urządzeń użyteczności publicznej na ich terenie pobiera się opłaty. Zasady ustalania opłat na cmentarzach komunalnych mają wynikać z art. 4 ustawy o gospodarce komunalnej z 1996 r. Ten przepis pozwala organom gminy decydować o cenach i opłatach za usługi komunalne.

W uzasadnieniu projektodawcy wskazują, że obecne prawo nie daje jasnej podstawy do ustalania takich opłat. Efektem są spory zarówno o to, czym te opłaty są z prawnego punktu widzenia, jak i o tryb ich wprowadzania.

Opłaty cmentarne. Dlaczego gminy straciły podstawę do pobierania opłat?

Problem narastał przez ostatnie dwa lata. Sądy administracyjne coraz częściej przyjmowały, że ustawa o cmentarzach z 1959 r. sama, w sposób zamknięty, określa, za co można pobierać pieniądze. Według tej wykładni dopuszczalne są tylko dwie opłaty:

• za pochowanie zwłok, czyli złożenie trumny lub urny do grobu;

• za przedłużenie prawa do grobu na kolejne 20 lat.

Poza katalogiem znalazły się m.in. opłaty za pogłębienie grobu, ekshumację, wjazd karawanu czy firmy kamieniarskiej na teren cmentarza oraz za utrzymanie infrastruktury cmentarnej. W rezultacie wojewodowie i sądy zaczęli masowo stwierdzać nieważność uchwał rad gmin zatwierdzających cenniki.

Organizacje samorządowe alarmowały, że oznacza to niepewność prawną dla zarządców cmentarzy komunalnych i spadek wpływów na ich utrzymanie, choć koszty stale rosną. W uzasadnieniu projektu zwrócono też uwagę, że obecny stan przerzuca ciężar finansowania cmentarzy na wąską grupę osób korzystających z grobów ziemnych. Zdaniem autorów projektu narusza to konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej i równości wobec prawa.

Zmiana realizuje także zalecenia Najwyższej Izby Kontroli. Już w 2016 r. NIK postulowała, by katalog opłat cmentarnych uregulować w ustawie, oddzielić usługi cmentarne od pogrzebowych i dać gminom jednoznaczne kompetencje do ustalania stawek.

Jak wyglądają opłaty na cmentarzach parafialnych?

Ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych rozróżnia cmentarze komunalne, zakładane i utrzymywane przez gminy, oraz cmentarze wyznaniowe, którymi zarządzają kościoły i związki wyznaniowe.

W wielu mniejszych gminach, zwłaszcza na wsi, cmentarz parafialny jest jedynym w okolicy.

Na cmentarzu parafialnym cennik ustala zarządca, czyli w praktyce proboszcz, często po konsultacji z radą parafialną. Opłaty są zapisane w regulaminie cmentarza i nie wymagają uchwały rady gminy. Spór, który toczy się wokół cmentarzy komunalnych, nie przenosi się więc na parafie: sądy administracyjne nie kontrolują parafialnych cenników, a ewentualne konflikty rozstrzygają sądy powszechne.

Katalog opłat na cmentarzach parafialnych bywa szerszy niż na komunalnych. Najczęściej spotykane pozycje to:

• opłata za miejsce pod grób lub jego rezerwację;

• opłata za przedłużenie prawa do grobu, zwykle na 20 lat;

• roczna opłata cmentarna na utrzymanie porządku, wywóz śmieci, wodę i oświetlenie;

• opłata za wjazd na cmentarz zakładu pogrzebowego lub kamieniarskiego, ustawienie nagrobka czy korzystanie z kaplicy.

Wysokość stawek zależy wyłącznie od decyzji parafii, dlatego różnice między sąsiednimi miejscowościami mogą być znaczne. Opłaty cmentarne to przy tym coś innego niż ofiara za ceremonię pogrzebową, którą rodzina przekazuje parafii odrębnie.

Swoboda parafii ma jednak granice. Jeżeli w gminie nie ma cmentarza komunalnego, zarząd cmentarza wyznaniowego ma obowiązek pochować również osobę innego wyznania lub niewierzącą. Musi to zrobić na tych samych zasadach, także finansowych, jakie stosuje wobec swoich wiernych.

Co dalej z projektem?

Po rozpatrzeniu przez Stały Komitet projekt trafi na posiedzenie Rady Ministrów, a następnie do Sejmu.

Do czasu wejścia w życie zmian gminy pozostają w niepewności co do opłat innych niż za pochówek i przedłużenie prawa do grobu. Kompleksowa reforma prawa cmentarnego, obejmująca m.in. kolumbaria i pochówki urnowe, wciąż pozostaje w sferze zapowiedzi.